SİTE İÇİ ARAMA

HARİTADA ARAMA

İSTANBUL ERMENİ VAKIFLARININ
EL KONAN MÜLKLERİ

2012 Beyannamesi - İstanbul Ermeni Vakıflarının El Konan Mülkleri
Gümülcine'de ortaokul ve lise düzeyinde eğitim veren tek Müslüman azınlık eğitim kurumu olan Celal Bayar Ortaokulu ve Lisesi'nde çocuklar (2005)

Narlıkapı Surp Hovhannes Ermeni Kilisesi (2010)

Andonyan Manastırı kütüphanesinin 1990'lardaki durumu

Tuzla Ermeni Çocuk Kampı - 'Morakur', kızların saçlarını örerdi

Surp Haç Tıbrevank Ermeni Lisesi'nde mezuniyet töreni

Kalfayan Yetimhanesi'nin 1943-1944 eğitim-öğretim yılı mezunları ve müdür Veronig Küdyan (1944)

Andonyan Manastırı'nda rahip adayları ve manastırın başrahibi
Halıcıoğlu Boncuk Sokak'taki Kalfayan Yetimhanesi ve Surp Asdvadzadzin Şapeli'nin yıkımdan hemen önceki hali (1972)
İskeçe Azınlık İlköğretim Okulu'nda öğrenciler beden eğitimi dersinde (Aralık 2011) 
Tuzla Ermeni Çocuk Kampı
Şişli Karagözyan Ermeni Yetimhanesi

Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi

MAZBUTAYA ALINMIŞ BİR VAKIF: KASIMPAŞA SURP HAGOP KİLİSESİ VAKFI

Bugün Beyoğlu ilçesinin sınırları içinde bulunan Kasımpaşa, İstanbul'un en eski yerleşim yerlerinden biridir. Şehrin Osmanlıların eline geçmesinden hemen sonra, 1455'te, bugün Haliç Tersanesi'nin bulunduğu yere bir tersane kurulur; Anadolu'nun çeşitli yörelerinden gemiciler ve denizciler yöreye getirilir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde bölgenin imarı ile görevlendirilen Vezir Güzelce Kasım Paşa, semte bugünkü adını veren kişidir.


Kasımpaşa, 17. yüzyılda şehrin en gelişmiş semtlerinden biridir. Evliya Çelebi, bu dönemde, gemi yapımı için bölgeye yerleştirilen zanaat erbabının semtin çeşitli mahallelerine dağıldığını yazar. Ayrıca, Bingazi ve Mısır'dan getirilen gemi ve sal yapımında çalışan işçilerin Zindanarkası'na, demirci Ermenilerin Yeniçeşme Ermeni mahallesine, demir işleyen Çingenelerin Çürüklük tarafına yerleştirildiğini; bağlar, bahçelerle çevrili binlerce hanenin bulunduğu bölgede, Türk ve Müslüman mahallelerinin yanı sıra 10 Rum, bir de Ermeni mahallesi olduğunu, Yahudilerin ise burada dükkânları olsa da evlerinin olmadığını kaydeder.73


kasimpasa_eksik_olan

Kasımpaşa Surp Hagop Kilisesi'nin planı (1854)


Tersanenin arka kısmında 16. yüzyılda kurulan zindan, genellikle savaşlarda esir edilen insanların kapatıldığı ve ağır işlerde çalıştırıldığı bir yerdir. Eremya Çelebi Kömürciyan, esirlerin "en büyük tesellisi"nin buradaki iki kilise olduğunu belirtir.74 Kanuni döneminde kaptan paşalar için yaptırılan Divanhane'nin yanında, 1782'de Cezayirli Kaptan Hasan Paşa tarafından Kalyoncular Kışlası inşa ettirilir.75 Günümüzde Kuzey Deniz Saha Komutanlığı olarak kullanılan ve Sarkis Balyan tarafından inşa edilen Bahriye Nezareti binası da Divanhane'nin arazisinde yapılır.76 Semt, 19. yüzyıl ortalarına kadar yüksek rütbeli denizcilerin, tersane eminlerinin, ulemanın köşkleri, kasırları ve sarayları, camiler, tekkeler ve hamamlarla, hayli gelişir. 19. yüzyılın ikinci yarısında geçirdiği yangınların ardından, orta sınıfın ağırlıkta olduğu bir bölge haline gelir. 20. yüzyıl ortalarına dek, denizcilik tesisleri ile olduğu kadar bostanları ile de meşhur olan Kasımpaşa, bugün, kentin ulaşım ağının ana arterleri arasında yoğun bir trafiğin yaşandığı, nüfusunu büyük ölçüde alt-orta sınıfların oluşturduğu, dört-beş katlı apartmanların düzensiz bir şekilde yer aldığı bir semttir.

kasps2

Kasımpaşa Surp Hagop Ermeni Kilisesi (19. yüzyıl sonları)


KASIMPAŞA SURP HAGOP ERMENİ KİLİSESİ

19. yüzyılda, Kasımpaşa'da Ermeni toplumuna ait bir kilise ve bir okul mevcuttu. Ancak, bu kilise ve okul hakkında bilinenler çok sınırlıdır.


Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü'nde, Surp Hagop Kilisesi'nin yapımına ve onarımına dair belgeler mevcuttur. Kilisenin onarımıyla ilgili, 9 Ekim 1854 tarihli bir dosyada, kilisenin inşasına dair, 7 Haziran 1797 tarihli bir padişah emri yer almaktadır. Emirde yazan bilgilerden, Kasımpaşa'da bulunan Yahudi mahallesinin bir süre önce Müslüman yerleşimine dönüştüğü anlaşılıyor. Yakınlardaki Kadı Mehmed Efendi Mahallesi'nde ise, Tersane-i Amire'de çalışan işçilerden oluşan 200 nüfuslu bir Ermeni yerleşimi bulunmaktadır. Ermeni işçiler, idareye sundukları dilekçede, İstanbul'un Osmanlı tarafından alınmasından itibaren mahallede kullanımlarına verilmiş bir kiliselerinin olduğunu ifade ederler. Fakat İncil okumak için çevresi taş duvarla örülen bu ahşap küçük kilisenin 1593-94 yıllarında meydana gelen bir yangında bazı yerlerinin harap olduğunu belirtirler. Galata Kadısı Mehmed Emin Molla Efendi'nin yanı sıra hassa mimarları, mahallenin Müslüman ahalisi ve rahiplerin de yer aldığı heyetin yaptığı araştırma sonucunda, kilisenin bazı kısımlarının gerçekten harap durumda olduğu anlaşılır. Semtin Ermeni halkı kilisenin eskisi gibi yeniden inşa edilmesini talep eder. Bu talebin kabul edildiğine dair, Galata Mahkemesi'nden alınmış, 11 Mayıs 1701 tarihli bir kayıt bulunmaktadır. Kilisenin var olduğuna dair bu kayıtlar incelendikten sonra, 7 Haziran 1797'de, kilisenin yeniden inşa edilmesine dair irade verilmesine karar verilir.77

145

Surp Hagop Ermeni Kilisesi'nin 1913'te Osmanlıca olarak hazırlanmış tüzel kişilik cetvelinin Türkçe kopyası


Fermanlarda, kilisenin ne zaman yapıldığına dair bilgi bulunmaz, ancak Pars Tuğlacı, 29 Eylül 1810'da yeniden açıldığını belirtir.78 Kevork Pamukciyan ise, kilisenin 1811'de yeniden açıldığını ve üzerinde bulunduğu arazinin, tersane ekmekçibaşısı Donabed (Donik) Amira tarafından semt sakinlerine tahsis edildiğini yazar.79 Kilise daha sonra, 9 Ekim 1854'te alınan bir izinle, tekrar onarımdan geçirilir.80 Misak Amira, askeriye ekmekçibaşısı Hagop Noradunkyan ve Donik Amira'nın maddi katkılarıyla, üç yıl içinde yeniden inşa edilir ve 1 Aralık 1857'de ibadete açılır. 1902'de son kez tamir edilir.


Kasımpaşa Surp Hagop Kilisesi Vakfı, 1913'te, Tapu İdaresi'ne, 1913 kararnamesi çerçevesinde, Patriklik aracılığıyla, mülklerine dair bir eşhas-ı hükmiye (tüzel kişilik) cetveli sunar. 1913-14 tarihli Alman Mavileri haritasında konumu açıkça görülen kilise, 9 Mayıs 1919'da meydana gelen büyük Kasımpaşa yangınında tamamen yanar. Yangın sonrasında kilisenin ve çevresinin gördüğü zarar Mayıs 1926 tarihli Pervititch haritasında görülebilir. Kilisenin enkazı 1926'da Belediye tarafından kaldırılır. Bu çalışma sırasında, kilisenin kurucusu olan Hagop Ağa'nın (Noradunkyan) mezarı Şişli Ermeni Mezarlığı'na taşınır.81


kasimpasa_harita1_185x128mm

1913-14 tarihli Alman Mavileri haritasında Kasımpaşa Surp Hagop Kilisesi ve çevresi


Harap durumdaki kilisenin ve mülklerinin idaresini, 8 Ocak 1955'te, Ermeni toplumu 'Merkezi İdaresi' ('Getronagan Varçutyun') devralır. Merkezi İdare, bu tarihten önce, Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi, Karagözyan Yetimhanesi ve Kalfayan Yetimhanesi vakıflarını yönetmektedir. İstanbul Valisi Fahrettin Kerim Gökay'ın Patrikliğe gönderdiği yazıda, cemaatin yararlanacağı müşterek malların bu üç vakıftan ibaret olmadığı, Kumkapı Ermeni Patrikhanesi'nin, Üsküdar-Selamsız'daki Surp Haç Tıbrevank Ruhban Mektebi'nin, Galata'daki Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi ve Getronagan Mektebi'nin, Eyüp-İslambey Mahallesi'ndeki Surp Asdvadzadzin, Eyüp-Nişanca Mahallesi'ndeki Surp Yeğya, Kandilli'deki Surp Arakelots, Beykoz'daki Surp Nigoğayos, Karagümrük'teki Surp Ohan Vosgeperan ve Kasımpaşa'daki Surp Hagop kiliselerinin de Merkezi İdare'nin yönetimine devredilmesinin uygun olduğu belirtilir.82


Kasımpaşa Surp Hagop Ermeni Kilisesi, böylece, Ermeni toplumu Merkezi İdaresi tarafından yönetilmeye başlar. Ancak 1960 darbesinin ardından, Merkezi İdare'nin durumu da değişir. Ekim 1960'ta Valiliğin gönderdiği bir yazı ile, Merkezi İdare'nin üyelerini belirlemek üzere yapılacak seçime izin verilmediği belirtilir; idaresi altındaki 11 vakfın beşi ortak vakıf kabul edilir. Patriklik ve yıkılan Karagümrük ve Kasımpaşa kiliseleri liste dışında kalır, diğer vakıflar ise semt vakfı olarak faaliyetlerine devam eder.83 Kasımpaşa Surp Hagop Ermeni Kilisesi, 2 Mayıs 1973'te Vakıflar Meclisi'nin verdiği karar üzerine mazbut vakıflar arasına alınarak, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yönetilen ve temsil edilen bir vakıf halini alır.84


kasimpasa_harita2_185x128mm

Jacques Pervetitich tarafından hazırlanan sigorta haritalarında, 1919 yangını sonrasında Surp Hagop Kilisesi ve çevresi


SURP MESROBYAN MEKTEBİ

1859'da, Kasımpaşa Surp Hagop Ermeni Kilisesi'nin yanında bir karma okul açılır. 'Surp Mesrobyan' adlı bu okul hakkında pek fazla bilgi bulunmamaktadır. Bilindiği kadarıyla, 35 yıl öğretime devam eden okul, II. Abdülhamid döneminde, Ermenilere yönelik baskıcı politikalar nedeniyle öğretime ara vermek zorunda kalmıştır. Daha sonra, 1907'de Zenop Bey Merametçiyan'ın maddi yardımlarıyla bina onarılır ve okul yeniden öğretime açılır. Fakat 1919'da çıkan büyük yangında kiliseyle birlikte okul da yanar85 ve bu tarihten sonra hizmet vermez.

kasimpasa_harita3_185x128mm

Surp Hagop Kilisesi'nin ve Surp Mesrobyan Okulu'nun güncel şehir haritasındaki konumları

KASIMPAŞA SURP HAGOP ERMENİ KİLİSESİ VAKFI'NIN MÜLKLERİ

Vakfın 1913'te Tapu İdaresi'ne verdiği eşhas-ı hükmiye (tüzel kişilik) cetvelinde, kilise dışında, okulla beraber 9 kalem mülk sıralanmıştır. Kilisenin (TK 1103) ve okulun (TK 1123) parsellerinin güncel şehir haritasındaki konumları yukarıdaki haritada görülebilir. Kilise parseli, mazbutaya alınma kararı gereğince, Vakıflar Genel Müdürlüğü mülkiyetine geçmiştir. Mayıs 2012'de, kitap yayına hazırlanırken bölgeye yapılan gezide, bu parselde dört adet gecekondu vasıflı bina olduğu ve bu binalarda yaşayanların VGM'ye kira ödedikleri öğrenildi. Bu gecekonduların arasında, kilisenin duvarlarına ait kalıntılar olduğu, okul binasının eskiden bulunduğu parselin ise şahıs mülkiyetine geçmiş ve üzerine bir apartman inşa edilmiş olduğu saptandı.

kasps4

Surp Hagop Kilisesi'nin parselinde yer alan gecekondular (2012)

Söz konusu belgede sıralanan mülklerden, Kasımpaşa'daki beş adet evin kapı numaraları, bunların, kilise ve okul ile aynı yapı adasında yer aldıklarına işaret etmektedir; ancak hangisinin hangi parsele denk düştüğü bilinmemektedir. Adadaki tüm parsellerin şahıs mülkiyetinde ve yapılaşmış olması, bu akarların okul parseli ile aynı akıbeti paylaştığı şeklinde yorumlanabilir. Mazbutaya alınan vakıf mülklerinin korunması, Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün (VGM) sorumluluğundadır. Bu çalışma kapsamında VGM'ye yapılan bilgi edinme başvurusuna 28 Mayıs 2012'de gelen cevapta, yalnızca vakfın mazbutaya alındığı tarih belirtilmiş, akarları ile ilgili herhangi bir bilgi verilmemiştir.


Cetvelde görülen, Beyoğlu Kamerhatun Mahallesi Şerbethane Sokak'ta yer alan arsanın (TK 988), yanındaki başka mülklerle birleşerek yeni bir parsel oluşturduğu ve şahıs mülkiyetinde olan bu parselde de çok katlı bir bina inşa edilmiş olduğu saptanmıştır. Tatavla'da (Kurtuluş) ve Makriköy'de (Bakırköy) oldukları kaydedilen iki arsa hakkında başka bir bilgi olmadığı için, bunların yerleri tespit edilememiştir.


Kasımpaşa Surp Hagop Ermeni Kilisesi Vakfı, İstanbul'da mazbutaya alındığı kesin olarak bilinen tek Ermeni vakfıdır. Diğer mazbut vakıflarla ilgili bilgiler sınırlıdır. Ancak 'nın hayrat ve akarlarının durumu, koruma gerekçesiyle Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından mazbutaya alınan vakıfların nasıl bir yıkım ile karşılaştığını somut bir şekilde gösterir niteliktedir.

kasps6

Surp Hagop Kilisesi'nin kalıntıları (2012)



73

"Kasımpaşa", Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, cilt 4, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, İstanbul, 1994, s. 480.

74

Eremya Çelebi Kömürciyan, İstanbul Tarihi: XVII. Asırda İstanbul, Eren Yayıncılık, İstanbul, 1988, s. 33-34.

75

Bir rivayete göre, Cezayirli Kaptan Hasan Paşa aslen Tekirdağlı bir Ermeni'dir; gençken Cezayir'e götürülmüş, orada gösterdiği başarılar nedeniyle kaptan paşalığa, ardından vezirliğe yükselmiştir (İnciciyan, ibid, s. 79-81).

76

Binanın inşaatı 1869 yılında tamamlanmıştır (Kevork Pamukciyan, Zamanlar, Mekânlar, İnsanlar, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2003, s. 126).

77

BOA, İ.HR 114/5570, 9 Ekim 1854.

78

Tuğlacı, İstanbul Ermeni Kiliseleri, s. 83.

79

Kevork Pamukciyan, İstanbul Yazıları, Aras Yayıncılık, İstanbul, 2002, s. 181.

80

BOA, İ.HR 114/5570, 9 Ekim 1854; ayrıca bkz. BOA, C.BH 34/1601, 22 Ekim 1854.

81

Pamukciyan, İstanbul Yazıları, s. 181; Tuğlacı, agy, s. 83.

82

Murat Bebiroğlu, Yeni Vakıflar Yönetmeliğine göre cemaat vakıfları seçimleri, 29 Kasım 2008. http://www.hyetert.com/yazi3.asp?Id=363&DilId=1 (son erişim tarihi: 17 Haziran 2012)

83

Murat Bebiroğlu, agy.

84

Bu bilgi, VGM Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği'nin, Hrant Dink Vakfı tarafından yapılan bilgi edinme başvurusuna 28 Mayıs 2012 tarihinde verdiği yanıtta yer almaktadır.

85

Hovhannes Der Garabedyan, Gırtagan Sarjumu Turkahayots Meç, 1600-1900 [Türkiye Ermenileri Arasında Eğitim Hareketi, 1600-1900], Kahire, 1983, s.137-138; Hagop Baronyan, Azkayin Çoçer yev Bıduyd mı Bolso Tağerun Meç [Milli Kodamanlar ve İstanbul Mahallelerinde Bir Gezi], Aramyan Öğrenci Derneği Yayını, İstanbul, 1962, s. 269-272.

19.11.2012